10 vaste planten voor een onderhoudsarme border in de schaduw

Schaduwplanten: de stille superhelden van de tuin

In dit blog duik ik in mijn favoriete planten: schaduwplanten! 🌿

Ik leg uit wat de geheime superheldenkrachten zijn van deze bijzondere groep planten en waarom ze zo waardevol zijn in de tuin. En omdat heel veel mensen (ik voorop 😉) nu eenmaal dol zijn op lijstjes, deel ik een overzicht met schaduwplanten die je écht wilt aanplanten als je zo onderhoudsarm mogelijk wilt tuinieren en bloei wilt hebben in het voorjaar.

Wat niemand je ooit eerder heeft vertelt over schaduwplanten

Ik had het toch over stille superheldenkrachten? Mijn grootste ontdekking was toch wel dat veel van deze planten relatief vroeg in het voorjaar pieken wanneer de meeste planten juist nog op gang moeten komen. En geloof me: dat 'vroeg pieken’ is ongelooflijk waardevol.

Bij het aanplanten van een tuin zijn we vaak geneigd om vooral te kiezen voor uitbundig bloeiende zonaanbidders. Prachtig, absoluut, maar het gevolg is dat er in veel tuinen tot ver in mei of zelfs juni eigenlijk weinig gebeurt. Borders staan er stilletjes bij. Best oersaai, als je het mij vraagt.

Schaduwplanten doorbreken dat patroon. Juist in het vroege voorjaar wanneer de tuin begint te ontwaken, laten zij zich als eerste zien met fris blad en subtiele bloemen en kleuren. Schaduwminnende planten zorgen dus voor een tuin die al vroeg aantrekkelijk is.

En dat is niet alleen fijn voor ons om naar te kijken. Voor insecten is dit ook cruciaal. Bijen, hommels en andere bestuivers zijn vanaf maart actief en hebben dan nectar en stuifmeel nodig. Schaduwplanten spelen daarin een veel grotere rol dan vaak wordt gedacht.

Kortom: schaduwplanten zijn niet alleen mooi en onderhoudsarm, maar ook een stille motor voor een levendige, biodiverse tuin, juist aan het begin van het seizoen.

Drie soorten schaduw in de tuin

Nederlandse tuinen kunnen verrassend veel schaduwrijke plekjes hebben. Zelfs op het zuiden. Schaduw in een tuin kan worden veroorzaakt door een gebouw, een schutting, een boom of andere tuinconstructies. Het kan zomaar zijn dat je op een relatief klein oppervlak wel drie verschillende soorten schaduw aantreft!

Misschien denk je dat je daar niks mee kunt, maar juist daar kunnen verrassende mooie hoekjes ontstaan…met de juiste plantenkeuze natuurlijk ;) Typische schaduwplanten bloeien en groeien vroeg in het seizoen wanneer de bladeren nog niet aan de bomen hangen en nemen later in het seizoen wat gas terug wanneer het bladerdak zich sluit. Er zijn uiteraard uitzonderingen die later bloeien.

Schaduw in je tuin betekent in feite dat er op specifieke plekken niet continu, of soms helemaal geen zonlicht valt. Er wordt onderscheid gemaakt tussen drie verschillende soorten schaduw, namelijk:

a. Lichte schaduw: op deze plek schijnt de zon misschien 3-5 uurtjes in de ochtend of in de namiddag. Het kan een plekje zijn onder het open bladerdek van een boom die toch een beetje gefilterd licht doorlaat. 

• 3-5 uur zon per dag
• Vaak ochtend- of avondzon

b. Halfschaduw: een plek die maar een zeer beperkt aantal uur direct zonlicht ontvangt. De rest van de dag wat meer gefilterd of indirect licht.

• 2-3 uur zon per dag
• Lichtintensiteit wisselt gedurende de dag

c. Diepe, zware schaduw

Dit is een plek waar bijna geen direct zonlicht schijnt én waar weinig indirect licht komt. Denk hier aan een plek onder een gesloten bladerdak of naast een gebouw dat het licht blokkeert. Het kan ook een plek onder een haag zijn die nooit wordt uitgedund.

Kenmerken:

• Minder dan 2 uur zon per dag, vaak helemaal tot weinig direct licht
• Bodem blijft lang nat of juist droog door wortelconcurrentie

Goed om te weten: bloeiende planten zijn hier schaars en bloeien kort en/of bescheiden.

De voordelen van schaduwplanten

1. Schaduwplanten zijn vaak sterker dan zonaanbidders
Omdat ze zich hebben aangepast aan concurrentie (bomen! wortels! weinig water!), zijn veel schaduwplanten extreem taai, winterhard en langlevend. Ze vragen vaak mínder water en verzorging dan planten voor volle zon.

2. Blad is hier belangrijker dan bloem
In de schaduw draait het niet om een korte bloemenpiek maar eerder om bijzondere bladstructuren, bladkleur en textuur. In de schaduw zijn veel verschillende aantrekkelijke en contrasterende badvormen te ontdekken. En daarnaast blinken veel schaduwplanten uit in jaarrond groen. Het is deze combinatie van groen en verschillende bladvormen die een schaduwborder het hele jaar interessant maakt. 

3. Ze beschermen de bodem
Veel vaste schaduwplanten vormen een dicht bladerdek. Dat betekent:

• minder onkruid
• minder verdamping en dus minder waterbehoefte in droge periodes

4. Schaduwplanten zijn perfect voor de ‘luie tuinier’
Schaduwplanten zijn ideaal voor de luie tuinier: ze vragen weinig water en onderhoud en onderdrukken onkruid vanzelf met hun weelderige blad. De truc zit ’m vooral in de juiste plant op de juiste plek en precies daarom is het plantenlijstje daar ik hieronder met je ga delen zo waardevol.

10 onderhoudsarme vaste planten voor de schaduw

Nou, hier komen ze dan. Met de schaduwplanten die ik in deze lijst voor je heb geselecteerd, leg je een mooie, groene basis in de schaduw. Ik focus hier bewust op bladplanten, en daarmee bedoel ik schaduwplanten die niet alleen waardevol zijn vanwege hun bloei, maar misschien nog wel meer vanwege hun blad. Juist dat rijk gevulde blad maakt deze planten zo fijn in onderhoud: ze sluiten de bodem namelijk snel af en helpen onkruid effectief te onderdrukken.

Het voordeel van onderstaande schaduwplanten zit ’m niet alleen in hun blad trouwens; stuk voor stuk hebben ze ook een prachtige bloei! Juist die combinatie maakt ze voor mij onmisbaar in de schaduwtuin. Samen zorgen ze voor een border die het hele jaar door leeft en structuur houdt. Goed om te weten; de planten die hieronder volgen zijn vooral geschikt voor de lichte schaduw en halfschaduw.

• Geranium phaeum (donkere ooievaarsbek); een van de weinige geraniums die echt straalt in de schaduw! Er bestaan inmiddels best wel wat cultivars, zoals Wendy’s Blush, die mooi lichtlila is, maar ook de donkerpaarse variant Raven is prachtig. Hoewel de plant officieel niet inheems is, is hij super waardevol voor insecten. Bijen zijn er dol op. Elk voorjaar is dit de meest populaire plant in mijn stadstuin, als ik het drukke gezoem mag geloven. De liefelijke bloemetjes op lange steeltjes dansen ver boven het lagere bladerdek. Echt heel gaaf! Zodra de plant helemaal uitgebloeid is, en dat duurt best lang, knip ik alle stengels weg. En als ik dan toch bezig ben, verwijder ik ook de enigszins vergeelde bladeren, en dan blijft er nog heel wat groen over voor een fraai najaar. In mijn beschutte stadstuin op het zuiden staat deze plant onder de schaduw van een appelboom. Het is geen wetmatigheid, maar tot nu toe is de plant elke winter groen gebleven.
• Brunnera macrophylla ‘Jack Frost’: ik vermoed dat deze plant echt in alle schaduwplantenlijstjes voorkomt en dat is niet voor niets. De zilveren bladkleur is ‘goud’ waard in de donkerte van de schaduw; het licht alles op. Dit is een mooie plant om op verschillende plekken in de tuin te zetten, want het creëert gelijk samenhang. En tja, de geweldig mooie, felblauwe bloei komt daar ook nog eens bovenop. De bijna fluo blauwe bloemetjes lijken soms als wolkjes boven het blad te zweven, heel magisch! Brunnera ‘Jack Frost’ bloeit bovendien heel lang en het blad blijft in milde winters aantrekkelijk totdat het echt hard gaat vriezen, dan sterft het blad af. Doet het uitstekend midden in een border of langs randen.
• Chaerophyllum hirustum ‘Roseum’ (borstelig ribzaad); ik begin maar gelijk met het slechte nieuws, deze plant is best moeilijk te vinden, het internet staat er vol mee, maar ze zijn vaak niet leverbaar of uitverkocht. Ik kocht ooit drie planten via Sas’ Mini-kwekerij. Het eerste seizoen dat ze in bloei stonden in mijn tuin had ik gelijk spijt dat ik er niet meer van had gekocht. Het is een vroegbloeiende schermbloem dat wat weg heeft van het fluitenkruid. Het blad is heel fraai gekarteld en een beetje varen-achtig. De bloemen zijn van een betoverend fel lilaroze kleur. De schermen zijn adembenemend mooi en het blad heeft een zoete geur (als je dichtbij genoeg gaat hangen). Deze plant wil je! Kun je ze niet in het roze vinden, dan is er altijd nog de witte variant die wat minder schaars is. De plant staat bij mij in de lichte schaduw van een appelboom en dat gaat prima. Elk jaar deel ik de grootste plant die ik heb staan in 2 of 3 delen om door mijn borders te kunnen zetten.
• Heucherella (schuimklokje):  Heucherella is echt een van die planten die je steeds opnieuw verrast met bladkleur en het is met deze bladplant dat je echt een contrasterend kleurtje kunt toevoegen aan de border. Deze plant is namelijk een echte bladplant, met groot gelobd, fluweelachtig blad dat verkrijgbaar in de meest uiteenlopende bladkleuren van groen, zilver, rood, paars of geel, tot soms gemarmerd of gevlekt, met kleuren die ook nog eens per seizoen veranderen. Je kunt dus helemaal los gaan. In een schaduwborder waar veel vaak gewoon “groen”is, kun je met heucherella dus leuke contrasten creëren. Ik heb zelf een zwak voor  Heucherella Sweet Tea. In de schaduw doet dit blad het verrassend goed en blijft het lang aantrekkelijk. De bloei is subtieler, maar zeker niet onbelangrijk. De fijne bloemetjes, als een soort borsteltjes op dunne steeltjes, zweven losjes boven het blad en geven net dat extra laagje lucht en beweging. Geen schreeuwer, wel een hele fijne verbindingsplant. Bij mij staat hij tussen varens en grassen, onder mijn Cercis siliquastrum boom (judasboom). 
• Tiarella ‘Sugar and spice’: ik hou van licht roze bloei en dat is precies wat deze Sugar and Spice doet. Het blad is prachtig ingesneden en heeft vaak een donkerder tekening in het hart, wat meteen diepte geeft in een schaduwborder. Elk voorjaar verschijnen er van die zachte, roomwit tot lichtroze bloempluimen die net boven het blad uitsteken. Ze ogen bijna schuimig, zo licht en fijn. In combinatie met grotere bladplanten is dit echt een pareltje. Ik heb de plant aan de rand van de borders geplant zodat ik vanuit mijn tuinkamer makkelijk uitkijk op de bloei.
• Hosta ‘Halcyon’; deze imposante hartlelie is alles behalve oubollig met haar prachtige blauw-grijze hartvormige bladeren! Het blad is stevig en wasachtig, en blijft lang strak, wat in een schaduwborder echt veel waard is. Een belangrijk voordeel, slakken lusten deze hosta niet. De combinatie van dikte, de waslaag en de licht bittere smaak (er zitten meer bitterstoffen in blauw blad dan in groen blad) maakt ‘Halcyon’ veel minder aantrekkelijk voor slakken dan andere hosta’s. De bloei is misschien niet waar je hem in eerste instantie voor kiest, maar de zachte lila bloemen zijn wel degelijk een mooie bonus. Bij mij zorgt deze hosta voor rust en gewicht in de beplanting. Hij is een soort ankerpunt waar andere, luchtigere planten omheen mogen bewegen.
• Lamium maculatum ‘Beacon Silver’ (dovenetel): echt een liefelijk toppertje waar bijen dol op zijn. Niet twijfelen dus, deze plant is een aanwinst voor elke schaduwborder! Iedereen die bij mij in de tuin komt wanneer de plant in bloei staat, vergaapt zich aan het zilveren blad met de groene rand en de donkerroze bloemetjes. Beacon silver licht de schaduw echt op en vormt een prachtig tapijt. Deze plant kruipt, maar op een prettige manier, en vult lege plekken zonder agressief te worden. Ideaal als onderlaag, maar beslist niet saai, sterker nog, ik snap niet dat deze plant niet net zo populair is als bijvoorbeeld de Geranium Rozanne… om er maar eentje te noemen ;0 Ik heb deze lamium op verschillende plekken langs de randen van mijn tuinpad en borders geplant.
• Euphorbia Characias (mediterrane wolfsmelk): mijn liefde voor deze plant moest even op gang komen, maar inmiddels vind ik deze Euphorbia onmisbaar in de border vanwege het unieke blad dat bijna het hele jaar door zijn mannetje staat. Euphorbia characias heeft een krachtige, bijna architectonische uitstraling die enorm goed werkt in combinatie met zachtere schaduwplanten. Het grijsgroene blad blijft lang mooi en de bloei is ook echt spectaculair: grote, limegroene bloeiwijzen die maandenlang overeind blijven. Bij mij staat hij op een plek met wat gefilterd licht en dat gaat prima. Het is mij trouwens opgevallen dat mannen deze plant altijd wel mooi vinden. Dit is een van de enige soorten Euphorbia’s die tegen lichte schaduw kan. 
• Kirengeshoma palmata (wasbloem): tja dit is zo’n plant waar je even geduld mee moet hebben, maar dan heb je ook wat. Het grote, esdoornachtige blad geeft massa en een bijna exotische sfeer aan de schaduwborder. En dan, laat in de zomer, wanneer iedereen terug is van vakantie, verschijnen die zachte, botergele bloemen. Ze hangen een beetje, ingetogen, maar juist daardoor zijn ze zo mooi. Dit is geen plant die schreeuwt, maar eentje die fluistert ;) Bij mij staat hij op een beschutte plek wat meer naar achteren in de border.
• Ligularia przewalski (tongkruiskruid): dit is dus echt een statementplant voor de schaduw! Het diep ingesneden blad is indrukwekkend en de lange, donkere stelen met daarop de smalle, gele bloeiaren die hoog boven het blad uitsteken geven gelijk een dramatisch, bijna theatraal effect. Dit is een plant die je niet wegstopt, maar bewust een plek geeft wat verder weg in de border naast of achter de Kirengeshoma palmata.

Het nadeel van dit soort lijstjes vind ik altijd dat je niet volledig kunt zijn. Ik mis de waardevolle grassen en varens zonder welk een schaduwbeplanting niet compleet kan zijn. Daarnaast zijn er ook tal van bloeiende schaduwplanten zonder specifieke bladvoordelen, maar die zo’n mooie seizoensaccenten brengen dat ze altijd in een schaduw tuin opgenomen zouden moeten worden. Om maar te zwijgen over heesters en klimplanten die hier ook helemaal overgeslagen zijn…

Lees daarom ook mijn blog: Mooiste bloeiende planten voor de schaduw

en

De mooiste grassen, varens en bladplanten voor in de schaduwtuin

Schaduw creëren in de tuin?

Heb je helemaal geen schaduw in je tuin? Ik kan niet zonder! Plant een boom. Of twee ;) Met de steeds warmer wordende zomers bieden bomen niet alleen de koelste plekken om te genieten, maar ook het prachtig gefilterde licht dat door het bladerdek valt in het voorjaar is magisch.
Esthetisch gezien geven verticale vormen zoals bomen je tuin bovendien balans en structuur, iets wat een tuin zonder bomen soms mist. Maar dat is een verhaal voor een andere blog 😉

Lees ook mijn blog: De mooiste bomen voor kleine tuinen

Wil jij ook een prachtige schaduwborder of schaduwtuin?

Vind je dit soort lijstjes leuk, maar weet je niet goed waar je moet beginnen? Ik kan je op verschillende manieren helpen:

• Gericht adviesgesprek: een uur samen, waarna ik een duidelijke samenvatting stuur met een kort en bondig stappenplan, zodat je precies weet hoe je zelf eenvoudig aan de slag kunt.
• Beplantingsplan op maat: volledig afgestemd op jouw tuin en jouw wensen. Met het plan en de bijbehorende handleiding kun je jouw tuin bijna professioneel zelf aanplanten.
• Volledige ontzorging: wil je wél een prachtig groene tuin, maar geen zin in het werk? Dan kan ik alle planten verzamelen en aanplanten op basis van het beplantingsplan dat ik voor je maak. Zo geniet je van een weelderige schaduwborder met zo min mogelijk gedoe.

Goed om te weten: ik ben geen hovenier, dus werkzaamheden zoals het afgraven en vervangen van grond, het onttegelen of het aanplanten van bomen en grote struiken, kan ik helaas niet voor je uitvoeren. Deze werkzaamheden vallen buiten mijn aanbod en zijn dus niet inbegrepen in mijn prijzen.

Kijk hier voor alle mogelijkheden.